طلا و ذخاير ارزى خود را بيهوده از كف ندهد و از نيروى خلاق مردم در راه بهبود وضع صنعت و كشاورزى استفاده نمايد . در حالىكه در غرب به مسائل ملى و اجتماعى و اقتصادى مىانديشيدند ، در ايران از ديرباز مخصوصا از قرن دوازدهم هجرى ( قرن 18 ميلادى ) ببعد تمام فكر زمامداران متوجه دوشيدن ملت بود . انحطاط اقتصادى ايران از آغاز قرن دوازدهم ، يعنى از دوران زمامدارى آخرين شهرياران صفوى ، آغاز گرديد و در دوران قدرت نادر و بازماندگان او فشار اقتصادى به اكثريت فزونى گرفت . فقط در دوره كريم خان زند 15 سالى مردم نفس راحتى كشيدند ؛ ولى با مرگ اين شهريار مردم دوست ، بار ديگر ، دوران تعدى و تجاوز آغاز گرديد . آقا محمد خان و بازماندگان او نيز كمترين توجهى به وضع ملت ايران نداشتند و از بيدارى و رستاخيز ملل اروپايى و جرياناتى كه در جوامع غربى در زمينه‌هاى اجتماعى و اقتصادى روى مىداد به كلى بى خبر بودند چنان كه قبلا اشاره كرديم ، در اروپا از قرن پانزدهم ببعد ، مسائل گوناگون اقتصادى مورد توجه مردم ، و زمامداران كشورها قرار گرفته بود . « در نيمهء اول قرن پانزدهم ، يك تن انگليسى گمنام در رسالهء منظومى ، از اين‌كه انگلستان كالاهاى مورد نياز را از اسپانيا و ونيز و فلورانس وارد مىكند اظهار تأسف مىكند و با صراحت مىنويسد : انگليسها بهتر است كالاهاى انگليسى را خريدارى كنند و نگذارند بازرگانان ايتاليايى چشمان ايشان را با كالاهاى قلب خود خيره سازند . » كشورهاى غربى براى نگاهدارى غذا مدتها بود از اسپانيا و ايتاليا و آلمان نمك وارد مىكردند و براى مزه‌دار كردن غذاها ، خريدار ادويه شرقى بودند . خزهاى اروپاى شرقى و پشم انگليس و اسپانيا و پارچه‌هاى پشمى فلاندر و ايتاليا بازار خوبى داشت . در اواخر قرون وسطى ، ذخيره غذاهاى گوارا و لباسهاى راحت ، روزبروز زيادتر مىشد ؛ مثلا ماهى نمكسود غذاى ارزانى بود كه از گنديدن نيز در امان بود . در قرن چهاردهم در شيلات سواحل بالتيك ، بين دانمارك و سوئد ، در اين رشته ترقى فاحشى روى داد . طبق گزارش يك مسافر ، شيلات بالتيك در فصل كوتاه عبور ماهيهاى كوچك مخصوص آن ناحيه ، سيصد هزار نفر را براى صيد و نمكسود كردن و ساختن بشكه‌هاى مخصوص حمل آن ماهيها استخدام مىكرد . در قرن چهاردهم و قرن پانزدهم ، بازرگانان غربى ، ترتيبات و تشكيلات منظمتر ، و بهترين سازمان تجارى خود را پديد آوردند . بهترين معرف اين دوران تاريخى ، شهرهاى « هانسه آتيك » و شهرهاى بازرگانى ايتاليا هستند . در اتحاديهء هانسه‌آتيك ، مىتوان از شهرهاى لوبگ ، هامبورگ ، برلين و انتزيك نام برد . ولى دوران شكفتگى اقتصادى شهرهاى آلمان ، چندان نپاييد و در ميدان رقابت ، بازرگانان هلند ، انگلستان و پرتقال بر اتحاديهء هانسه‌آتيك پيشى گرفتند . در اطراف مديترانه از شهرهاى ونيز ، ژن ، لوكا ، پيزا ، فلورانس ، ميلان و در جنوب فرانسه شهرهاى ناربن ، مونپليه و مارسى ، و در اسپانيا بارسلن ، از موقعيت اقتصادى و بازرگانى مهمى برخوردار بودند . در ميان شهرهاى تجارى سابق الذكر ، شهر ونيز چون ستارهء درخشانى خودنمايى مىكرد . جمهورى ونيز با ساختمانهاى بسيار عالى و سازمان حكومتى ممتازى كه داشت ، مىتوانست به تجارت ، نظم و نسق بخشد . كشتيهاى باريكى كه بوسيلهء شراع و پارو حركت مىكردند ، بتدريج از نظر فنى تكامل يافتند . در قرن پانزدهم ، اين كشتيها ، 25 تن